ภาคที่ ๒ ของหนังสือ “ประวัติพระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ฉบับสมบูรณ์” เป็นส่วนของ “ประวัติหลัก” ที่ต่อเนื่องจากภาคแรก “ใต้สามัญสำนึก” ซึ่งเล่าถึงประสบการณ์ของหลวงพ่อวิริยังค์ในฐานะศิษย์ผู้ใกล้ชิด ภาคนี้จึงเปลี่ยนมุมมองมาเล่าชีวิตของหลวงปู่มั่นโดยตรง ตั้งแต่ชาติกำเนิด บรรพชาอุปสมบท การแสวงหาครูบาอาจารย์ จนถึงการธุดงค์ในลาวและพม่า รวมทั้งการตั้งมั่นอยู่ในป่าเขาเพื่อฝึกตนอย่างจริงจัง

ผู้เขียนย้ำว่าประวัติชุดนี้มาจากการ ได้ยินได้ฟังจากหลวงปู่มั่นเอง รวมทั้งครูบาอาจารย์และลูกศิษย์ที่ใกล้ชิดอื่นๆ ประกอบกับการอยู่รับใช้ใกล้ตัว จึงเป็นงานเขียนที่สะท้อนทั้ง ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ และ บรรยากาศทางธรรม อย่างลึกซึ้ง

หลวงปู่มั่นเกิดในครอบครัวชาวอีสาน ที่บ้านคำบง อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี เป็นบุตรคนโตของบิดาชื่อคำดวง และมารดาชื่อนางจันทร์ มีพี่น้องร่วมท้องทั้งหมด ๙ คน แต่เหลือรอดเพียง ๒ คน รูปร่างหน้าตาคมสัน น่าเคารพ เป็นเด็กที่ รักงาน ขยัน และรับผิดชอบ จนเป็นที่ไว้วางใจของพ่อแม่อย่างยิ่ง

ท่านได้เรียนหนังสือไทย–ไทยน้อย–ขอมจนอ่านออกเขียนได้อย่างคล่องแคล่ว ครูยังเอ่ยปากชมว่า “ฉลาดมาก” เมื่ออ่านได้แล้วท่านชอบค้นคว้าหนังสือ โดยเฉพาะ นิยายเก่าและลำพื้น–ลำแผ่น ซึ่งภายหลังกลายเป็นภูมิหลังด้านภาษาและวรรณกรรมที่ท่านนำมาใช้สอนศิษย์ ให้เห็นตัวอย่างของสังสารวัฏและความไม่เที่ยงของชีวิต

หลวงปู่มั่นบรรพชาเป็นสามเณรเมื่ออายุ ๑๗ ปี ต่อมาได้ลาสิกขาตามคำขอของบิดาเพื่อช่วยงานทางบ้าน แต่แม้จะลาสิกขา “เฉพาะกาย” ใจของท่านก็ยังครองเพศบรรพชิตอยู่ไม่ขาด ความคิดอยากบวชใหม่ยังผุดขึ้นในใจเสมอ

ในที่สุดเมื่ออายุ ๒๒ ปี ท่านตัดสินใจ อุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ วัดศรีทอง จังหวัดอุบลราชธานี มีพระอุปัชฌาย์และพระกรรมวาจาจารย์ผู้ทรงคุณวุฒิ ตั้งฉายาให้ว่า “ภูริทัตโต” แปลว่า “ผู้มีปัญญาเป็นทรัพย์” สมกับนิสัยรักความรู้ของท่านตั้งแต่เยาว์วัย

เมื่อบวชแล้ว หลวงปู่มั่นมิได้คิดจะบวชเพื่อความสบาย แต่ตั้งใจ แสวงหาความจริงทางจิตใจอย่างเด็ดเดี่ยว การได้อยู่กับพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล ทำให้ท่านเริ่มเรียนกรรมฐานอย่างจริงจัง ซักไซ้ไล่เลียงธรรมะทุกแง่มุม จนพระอาจารย์เสาร์เองถึงกับพาออกธุดงค์ เพื่อให้ได้พบครูบาอาจารย์อื่นๆ เพิ่มขึ้น

ประวัติภาคนี้เล่าถึงการธุดงค์ของหลวงปู่มั่นอย่างละเอียด ทั้งในประเทศลาว แถบดงพญาเย็น และในประเทศพม่า ด้วยจิตที่ตั้งใจ ค้นหาทางดับกิเลส อย่างแท้จริง ไม่ใช่ธุดงค์เพื่อชื่อเสียงหรืออภินิหารใดๆ

ภาค “ประวัติหลัก” ยังบรรยายถึงช่วงที่หลวงปู่มั่นได้สมาธิและนิมิตต่างๆ อย่างละเอียด เช่น นิมิตป่า ดง ภูเขา ขอนไม้ใหญ่ ม้าขาว ตู้พระไตรปิฎก บันไดแก้วห้าชั้น ฯลฯ จนทำให้ท่าน เกือบสำคัญตนว่า “บริสุทธิ์แล้ว”

ต่อมาเมื่อทบทวนดูจิตของตนเองอย่างซื่อตรง ก็พบว่ายังมีความหวั่นไหวต่ออารมณ์ภายนอก ท่านจึงยอมรับว่า นิมิตเหล่านั้นจัดเป็น “วิปัสสนูปกิเลส” คือเครื่องเศร้าหมองที่แฝงตัวมาในรูปของความอัศจรรย์ ทำให้ผู้ปฏิบัติเพลินและติดอยู่กลางทาง

หลังจากนั้น ท่านจึงตั้งใจใหม่ ไม่ตามนิมิตเดิมอีก หันกลับมา พิจารณากายคตาสติ เห็นกายเป็นของปฏิกูล ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่ใช่ตัวตนอย่างต่อเนื่อง จนปัญญาแก่กล้า และจิตไม่หวั่นไหวยามถูกรบกวนด้วยอารมณ์ทั้งหลาย

หลวงพ่อวิริยังค์กล่าวยืนยันด้วยประสบการณ์ตรงว่า การแนะนำสั่งสอนของหลวงปู่มั่น เป็นธรรมะที่ “มีเหตุผล และให้ผลจริง” จนทำให้ผู้ปฏิบัติจำนวนมาก “กลับมีชีวิตใหม่ทางจิตใจ” จากการได้ฟังและลงมือทำตาม

คุณูปการสำคัญของหลวงปู่มั่น คือการ ฟื้นฟูสายปฏิบัติกรรมฐานชั้นสูง ให้กลับมามีพลังในเมืองไทยอีกครั้ง ลูกศิษย์จำนวนมากภายหลังกลายเป็นพระเถระผู้ทรงคุณวุฒิ กระจายกันตั้งวัดป่าและสำนักกรรมฐานทั่วประเทศ ทำให้แนวทางการเจริญสมถะ–วิปัสสนาแพร่หลายอย่างกว้างขวาง

• เป็นแบบอย่างของพระปฏิบัติที่รักความสงบ ไม่แสวงหาชื่อเสียง
• ไม่ใช้ “อภินิหาร” ดึงคน แต่ใช้ธรรมะตรงไปตรงมา
• เป็นต้นแบบให้ศิษย์รุ่นหลังจัดวางวัตร–ปฏิปทาในสายวัดป่า
• ได้รับการยกย่องในเวลาต่อมาจากปัญญาชนและองค์กรนานาชาติ

ภาค “ประวัติหลัก” ทำให้เราเห็นหลวงปู่มั่นในมิติที่ครบถ้วนขึ้น ทั้งด้านชีวิตส่วนตัว ความเป็นลูก ความเป็นศิษย์ ความกล้าหาญในป่าเขา ความซื่อตรงต่อธรรม และความละเอียดอ่อนในการตรวจสอบจิตของตนเอง

การอ่านประวัติภาคนี้จึงไม่ใช่เพียงการ “รู้เรื่องราวในอดีต” แต่เป็นการได้ แบบอย่างของผู้ปฏิบัติจริง ที่กล้ายอมเหน็ดเหนื่อย ลำบาก เสี่ยงชีวิต เพื่อให้ตัวเองและผู้อื่นได้เข้าถึงธรรมที่แท้จริง

สำหรับกุลบุตร–กุลธิดา หรือผู้สนใจปฏิบัติธรรมในยุคปัจจุบัน การศึกษาและระลึกถึงหลวงปู่มั่น จึงเป็นเหมือนมี เข็มทิศทางจิต ชี้ทางให้เราเดินไปในแนวศีล สมาธิ ปัญญา อย่างไม่หลงทาง