จากกิ่งไม้แห่งชนบทสู่วิถีสมณะ

ในวัยเด็ก หลวงปู่สิงห์เติบโตท่ามกลางธรรมชาติและวิถีชนบทอีสาน ท่านได้รับการปลูกฝังให้คุ้นเคยกับวัดตั้งแต่เล็ก มีโอกาสรับฟังพระสวดมนต์ แสดงธรรม และซึมซับบรรยากาศแห่งศรัทธาจากชุมชนที่นับถือพระพุทธศาสนาอย่างมั่นคง

อายุ 15 ปี (พ.ศ. 2446) ท่านได้บรรพชาเป็นสามเณรครั้งแรกที่วัดบ้านหนองขอน ต่อมาใน พ.ศ. 2449 ได้บรรพชาซ้ำเป็นสามเณรในฝ่ายธรรมยุต ณ วัดสุปัฏนาราม เมืองอุบลราชธานี นับเป็นก้าวแรกสู่เส้นทางนักบวชสายวัดป่าที่มั่นคงและแน่วแน่

• พ.ศ. 2446
  บรรพชาเป็นสามเณรครั้งแรกที่วัดบ้านหนองขอน อายุ 15 ปี
• พ.ศ. 2449
  บรรพชาซ้ำเป็นสามเณรฝ่ายธรรมยุต ณ วัดสุปัฏนาราม เมืองอุบลราชธานี

จากสามเณรสู่นักปริยัติและครูสอนธรรม

หลวงปู่สิงห์อุปสมบทเป็นพระภิกษุฝ่ายธรรมยุต เมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน พ.ศ. 2452 ณ วัดสุทัศนาราม เมืองอุบลราชธานี โดยมีสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) เป็นพระอุปัชฌาย์ ได้รับนามฉายาว่า “ขันตยาคโม” แปลโดยนัยว่า “ผู้มีความอดทนเป็นยาคู (เครื่องแก้ไข) แห่งจิต”

ภายหลังอุปสมบท ท่านตั้งใจศึกษาพระปริยัติธรรมอย่างจริงจัง จนสอบได้นักธรรมชั้นตรี และได้ทำหน้าที่ครูสอนพระปริยัติธรรมที่สำนักเรียนวัดสุทัศนาราม เป็นที่เคารพรักของศิษย์ทั้งบรรพชิตและคฤหัสถ์

จากศิษย์ผู้ใฝ่รู้สู่ “แม่ทัพกองทัพธรรม”

เมื่อหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต มาจำพรรษาที่วัดบูรพาราม เมืองอุบลราชธานี หลวงปู่สิงห์ได้ไปกราบนมัสการและขอฝากตัวเป็นศิษย์ หลวงปู่มั่นรับไว้ด้วยความเมตตา พร้อมกล่าวว่า “เราเฝ้ารอเธอมานานแล้ว อยากให้มาปฏิบัติธรรมด้วยกัน” นับแต่นั้นชีวิตของท่านก็ผูกพันแนบแน่นกับทางวิปัสสนากัมมัฏฐานอย่างแท้จริง

หลวงปู่สิงห์ได้รับการถ่ายทอดอุบายกรรมฐาน “กายคตาสติ – ตจปัญจกกัมมัฏฐาน” จากหลวงปู่มั่นอย่างละเอียดลึกซึ้ง ฝึกฝนด้วยความเพียรจนจิตตั้งมั่น และสามารถรับหน้าที่เป็นผู้ช่วยเผยแผ่แนวทางวิปัสสนากัมมัฏฐานให้แพร่หลายออกไป

ธุดงค์ทั่วอีสาน & การสถาปนาสำนักวิปัสสนา

หลวงปู่สิงห์ออกธุดงค์ติดตามหลวงปู่มั่นและหลวงปู่เสาร์ไปตามถิ่นต่าง ๆ ทั้งในจังหวัดสกลนคร หนองคาย เลย นครพนม ฯลฯ เพื่ออบรมสั่งสอนประชาชนให้รู้จักสมถะ–วิปัสสนา หลายพื้นที่ที่ท่านและคณะได้จำพรรษา ต่อมาพัฒนาเป็นสำนักวิปัสสนาที่สำคัญของภาคอีสาน

• พ.ศ. 2462 – 2471 (โดยสรุป)
  ธุดงค์ไปจำพรรษาที่บ้านหนองไผ่ อ.พรรณานิคม, ถ้ำผาบิ้ง จ.เลย, บ้านโนนสะหวาง จ.สกลนคร และอีกหลายแห่ง เพื่อศึกษาปฏิบัติและช่วยหลวงปู่มั่น–หลวงปู่เสาร์อบรมญาติโยม
• พ.ศ. 2475
  สร้างวัดป่าสาลวัน อ.เมือง จ.นครราชสีมา ตามคำบรรชาของสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ ให้เป็นศูนย์กลางการปฏิบัติวิปัสสนากัมมัฏฐานในภาคอีสาน
• พ.ศ. 2480
  สร้างวัดป่าทรงคุณ จ.ปราจีนบุรี และบูรณปฏิสังขรณ์วัดป่าหนองพอกไปพร้อมกัน
• พ.ศ. 2481 เป็นต้นไป
  กลับมาจำพรรษาที่วัดป่าสาลวันอีกครั้ง สอนสมาธิภาวนาแก่พระ–โยมอย่างสม่ำเสมอ พร้อมทั้งช่วยชาวบ้านสร้างวัดป่าไพโรจน์ จ.ชัยภูมิ เป็นต้น

แบบอย่างแห่ง “ความเด็ดเดี่ยวในธรรม”

หนังสือ “พระปฏิบัติสัทธรรม” และศิษยานุศิษย์

นอกจากการสั่งสอนด้วยวาจา หลวงปู่สิงห์ยังได้เรียบเรียงตำราแนวทางปฏิบัติสมถะ–วิปัสสนา ในชื่อ “พระปฏิบัติสัทธรรม” เพื่อเป็นแบบแผนให้ผู้สนใจการปฏิบัติธรรมในยุคต่อ ๆ มา เนื้อหาเน้นให้เห็นความสำคัญของการนั่งสมาธิภาวนา ในฐานะ “หนทางล้างบาปในใจ” และเชื่อมต่อจากคันถธุระสู่วิปัสสนาธุระอย่างเป็นระบบ

ศิษย์ในสายหลวงปู่สิงห์มีทั้งพระเถระผู้ใหญ่และครูบาอาจารย์สายกรรมฐานจำนวนมาก หลายรูปได้รับการฝึกฝนจากท่านโดยตรงหรือโดยอ้อม ทำให้แนวทางการปฏิบัติของหลวงปู่มั่น–หลวงปู่เสาร์ แพร่หลายครอบคลุมภาคอีสาน ภาคกลาง และลุกลามไปถึงต่างประเทศ

หัวหน้าพระกัมมัฏฐานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ใน พ.ศ. 2503 คณะเจ้าคณะธรรมยุตภาค 3–4–5 พร้อมด้วยเจ้าคณะจังหวัดธรรมยุตในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และพระกัมมัฏฐานในภูมิภาค รวม 108 รูป ได้ประชุมกันและมีมติเป็นเอกฉันท์ ยกให้หลวงปู่สิงห์เป็น “หัวหน้าพระกัมมัฏฐานแห่งภาคตะวันออกเฉียงเหนือ” และกำหนดให้วัดป่าสาลวันเป็นศูนย์กลางการชุมนุมของพระกัมมัฏฐาน

ต่อมาใน พ.ศ. 2500 ท่านได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ที่ “พระญาณวิศิษฏ์สมิทธิวีราจารย์” ฝ่ายวิปัสสนาธุระ ยิ่งตอกย้ำบทบาทของท่านในฐานะผู้นำกองทัพธรรม ผู้ทุ่มเทชีวิตเพื่อการสืบต่อพระพุทธศาสนา

จากกายสังขารสู่มรดกธรรมอันไม่รู้ดับ

ในบั้นปลายชีวิต หลวงปู่สิงห์ยังคงทำหน้าที่สอนธรรม นำปฏิบัติสมถะ–วิปัสสนาแก่ศิษย์อย่างไม่ลดละ แม้ร่างกายจะอาพาธตามวัย แต่ท่านยังคงแสดงธรรมให้กำลังใจแก่พระ–โยมอยู่เสมอ ด้วยความเมตตาและมั่นคงในธรรม

หลวงปู่สิงห์ ขันตยาคโม มรณภาพเมื่อวันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2504 เวลา 10.20 น. ณ วัดป่าสาลวัน อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา สิริอายุ 73 ปี พรรษา 51 หลังจากถวายเพลิงสรีระสังขารแล้ว อัฐิของท่านได้แปรสภาพเป็นพระธาตุ เป็นที่สักการะของศิษยานุศิษย์จนถึงปัจจุบัน