ประวัติ สมเด็จพระญาณวชิโรดม
(หลวงพ่อวิริยังค์ สิรินฺธโร)

๑. ชาติกำเนิดและวัยเยาว์

สมเด็จพระญาณวชิโรดม เดิมชื่อ วิริยังค์ บุญฑีย์กุล เกิดเมื่อวันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๓ ณ บ้านพักสถานีรถไฟปากเพรียว อำเภอเมือง จังหวัดสระบุรี บิดาเป็นนายสถานีรถไฟ ต่อมาครอบครัวย้ายไปตั้งหลักแหล่งที่บ้านใหม่สำโรง อำเภอสีคิ้ว จังหวัดนครราชสีมา เติบโตในครอบครัวข้าราชการที่มีระเบียบวินัยและศรัทธาในพระพุทธศาสนา

ในวัยเด็ก หลวงพ่อวิริยังค์มีประสบการณ์ด้านสมาธิที่ลึกซึ้งตั้งแต่อายุราว ๑๓ ปี โดยครั้งหนึ่งเมื่อไปวัดและรอเพื่อนต่อมนต์อยู่ในศาลา ท่านได้เกิดภาวะจิตสงบอย่างยิ่ง จนเกิดความเลื่อมใสในคุณของพระพุทธศาสนาอย่างแรงกล้า และวางปณิธานในใจว่าจะอุทิศชีวิตเพื่อพระศาสนา

๒. การบวช การบรรพชา และการอุปสมบท

๒.๑ การบวชชีปะขาวและการฝึกสมาธิระยะแรก

พ.ศ. ๒๔๗๗ ขณะอายุประมาณ ๑๕ ปี ท่านได้บวชเป็นชีปะขาว เริ่มฝึกสมาธิและปฏิบัติกรรมฐานอย่างจริงจัง การศึกษาทางโลกจบเพียงชั้นประถมศึกษาปีที่ ๔ แต่ท่านทุ่มเทเวลาให้กับการปฏิบัติธรรมและศึกษาพระธรรมวินัยอย่างต่อเนื่อง

๒.๒ บรรพชาเป็นสามเณร

๒.๓ อุปสมบทเป็นพระภิกษุ

หลังอุปสมบทแล้ว หลวงพ่อวิริยังค์ได้ออกธุดงค์ติดตามหลวงปู่กงมานานถึงราว ๘ ปี ผ่านผืนป่าดงดิบ ภูเขา และชายแดนไทย–กัมพูชา ฝึกฝนตนให้แกร่งทั้งกายและใจ พร้อมทั้งมีโอกาสช่วยงานพระศาสนาในถิ่นกันดารต่าง ๆ

๓. การเป็นศิษย์หลวงปู่มั่น และการปฏิบัติวิปัสสนา

ระหว่างการธุดงค์ หลวงปู่กงมาได้นำหลวงพ่อวิริยังค์ไปกราบ หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ที่ภาคอีสานและภาคเหนือ หลวงพ่อได้รับมอบหมายให้เป็นอุปัฏฐากหลวงปู่มั่นอย่างใกล้ชิด อยู่รับใช้ในพรรษา ๔ ปี นอกพรรษา ๕ ปี รวมเวลาถึงราว ๙–๑๒ ปี จดจำคำสอนและแนวทางปฏิบัติสมาธิ–วิปัสสนาอย่างลึกซึ้ง

ด้วยความเมตตาและความรอบคอบ หลวงพ่อวิริยังค์ได้บันทึกคำสอนของหลวงปู่มั่นบางส่วนไว้ แม้โดยปกติหลวงปู่จะไม่ให้ผู้ใดจดบันทึก แต่เมื่อหลวงพ่ออ่านถวายภายหลัง หลวงปู่มั่นก็ทรงรับรองว่าถูกต้อง ต่อมาหลวงพ่อจึงนำคำสอนเหล่านี้มาตีพิมพ์ในหนังสือ “มุตโตทัย” และต่อมาจัดทำเป็นหนังสือ “ประวัติพระอาจารย์มั่น ภูริทัตเถระ”

๔. การเผยแผ่วิชาสมาธิ และสถาบันพลังจิตตานุภาพ

หลังจากซึมซับคำสอนของหลวงปู่มั่นและหลวงปู่กงมาเต็มเปี่ยม หลวงพ่อวิริยังค์ใคร่ครวญว่า หากวิชาสมาธิชั้นสูงเหล่านี้จำกัดอยู่เพียงพระอาจารย์ไม่กี่รูป วันหนึ่งก็อาจเลือนหายไปจากโลก ท่านจึงตั้งปณิธานแน่วแน่ว่าจะถ่ายทอด “วิชาสมาธิ” ให้กว้างขวางที่สุดเท่าที่จะทำได้

ในช่วงประมาณ พ.ศ. ๒๕๒๙–๒๕๓๔ ท่านพำนักที่วิทยาลัยสงฆ์น้ำตกแม่กลาง (วัดเทพเจติยาจารย์) อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ ใช้เวลาเรียบเรียงหลักการปฏิบัติสมาธิทั้งขั้นต้น กลาง และสูง กลายเป็นตำรา “หลักสูตรครูสมาธิ” จำนวน ๓ เล่ม ซึ่งต่อมาขยายเป็นการเรียนการสอนในนาม “สถาบันพลังจิตตานุภาพ” มีสาขาทั่วประเทศไทยหลายร้อยสาขา และขยายไปยังต่างประเทศ อาทิ แคนาดา และสหรัฐอเมริกา

๕. ผลงานการสร้างวัด และสถาบันต่าง ๆ

๕.๑ ผลงานการสร้างวัดในประเทศไทย

หลวงพ่อวิริยังค์เป็นพระนักพัฒนาและนักสร้างวัดที่สำคัญรูปหนึ่งของยุคปัจจุบัน ท่านสร้างและบูรณะวัดต่าง ๆ จำนวนมาก ทั้งเพื่อใช้เป็นสถานที่ปฏิบัติธรรม โรงเรียนสงฆ์ และศูนย์กลางการเผยแผ่พระพุทธศาสนา โดยมีวัดที่ท่านริเริ่มสร้างในประเทศไทยรวมประมาณ ๑๕ แห่ง ตัวอย่างเช่น

• พ.ศ. ๒๔๘๖ – วัดบ้านห้วยแคน จังหวัดสกลนคร
• พ.ศ. ๒๔๘๗ – วัดวิริยพลาราม บ้านเต่างอย จังหวัดสกลนคร
• พ.ศ. ๒๔๘๙–๒๔๙๑ – วัดมณีคีรีวงค์ จังหวัดจันทบุรี
• พ.ศ. ๒๔๙๒–๒๔๙๕ – วัดดำรงธรรมมาราม จังหวัดจันทบุรี
• พ.ศ. ๒๔๙๓ – วัดสถาพรพัฒนา (วัดหนองชิ่ม) จังหวัดจันทบุรี
• พ.ศ. ๒๕๐๖ – วัดธรรมมงคล สุขุมวิท ๑๐๑ กรุงเทพมหานคร (ต่อมาเป็นพระอารามหลวง)
• พ.ศ. ๒๕๑๑ – วัดหนองกร่าง (วิทยาลัยสงฆ์กำแพงแสน) จังหวัดนครปฐม
• พ.ศ. ๒๕๑๒ – วัดผ่องพลอยวิริยาราม สุขุมวิท ๑๐๕ (ลาซาล) กรุงเทพมหานคร
• พ.ศ. ๒๕๑๒ – วัดสิริกมลาวาส (วัดใหม่เสนานิคม) กรุงเทพมหานคร
• พ.ศ. ๒๕๑๓ – วัดอมาตยาราม (เขาอีโต้) จังหวัดปราจีนบุรี
• พ.ศ. ๒๕๑๓ – วัดเทพเจติยาจารย์ น้ำตกแม่กลาง อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่
• พ.ศ. ๒๕๑๖ – วัดแก้วพิทักษ์เจริญธรรม สุขุมวิท ๑๐๓ (อุดมสุข) กรุงเทพมหานคร
• พ.ศ. ๒๕๑๔ – วัดชูจิตรธรรมมาราม (วิทยาลัยสงฆ์วังน้อย) จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
• พ.ศ. ๒๕๕๕ – วัดศรีรัตนธรรมมาราม จังหวัดสมุทรปราการ
• พ.ศ. ๒๕๖๐ – วัดป่าเลิศธรรมนิมิต ถนนลำลูกกา คลอง ๑๑ จังหวัดปทุมธานี

๕.๒ ผลงานการสร้างวัดในต่างประเทศ

ในประเทศแคนาดา หลวงพ่อวิริยังค์เป็นผู้นำในการสร้างวัดไทยหลายแห่ง เพื่อเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวไทยพลัดถิ่น และเป็นแหล่งเผยแผ่พระพุทธศาสนาในต่างแดน ตัวอย่างเช่น

• วัดญาณวิริยาเทมเปิ้ล ๑ เมืองแวนคูเวอร์ รัฐบริติชโคลัมเบีย
• วัดญาณวิริยาเทมเปิ้ล ๒ เมืองโทรอนโต รัฐออนแทรีโอ
• วัดราชธรรมวิริยาราม ๑ เมืองออตตาวา รัฐออนแทรีโอ
• วัดราชธรรมวิริยาราม ๒ เมืองไนแอการา รัฐออนแทรีโอ
• วัดราชธรรมวิริยาราม ๓ เมืองเอดมันตัน รัฐแอลเบอร์ตา
• วัดราชธรรมวิริยาราม ๔ เมืองแคลกะรี รัฐแอลเบอร์ตา

๕.๓ งานด้านการศึกษาและสาธารณประโยชน์

นอกจากการสร้างวัด หลวงพ่อวิริยังค์ยังมีผลงานด้านการศึกษาและพัฒนาสังคมจำนวนมาก เช่น

• ก่อตั้ง สถาบันพลังจิตตานุภาพ สอนหลักสูตรครูสมาธิในไทยและต่างประเทศ
• ก่อตั้ง วิทยาลัยสงฆ์กำแพงแสน และวิทยาลัยสงฆ์/ศูนย์การศึกษาอื่น ๆ ในวัดที่ท่านสร้าง
• ก่อตั้ง โรงเรียนวัดธรรมมงคล (หลวงพ่อวิริยังค์อุปถัมภ์) กรุงเทพมหานคร
• ก่อตั้ง โรงเรียนพระปริยัติธรรม วัดธรรมมงคล
• สนับสนุนการก่อสร้างอาคารของ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า) ที่จังหวัดนครราชสีมา
• สนับสนุนการจัดตั้งศูนย์การศึกษามหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา และราชภัฏพระนคร ณ วัดธรรมมงคล
• ก่อตั้ง โรงเรียนอนุบาลธรรมศาลา กรุงเทพมหานคร
• ริเริ่มโครงการ ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก “ประทีปเด็กไทย” จำนวนหลายพันแห่งทั่วประเทศ
• มีส่วนในการก่อสร้าง โรงพยาบาลจอมทอง และที่ว่าการอำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่
• สร้าง พระมหาเจดีย์ที่สูงใหญ่ และ พระหยกองค์ใหญ่ ณ วัดธรรมมงคล
• ก่อตั้ง สถาบันออกแบบนานาชาติชนาพัฒน์ (CIDI Chanapatana) ร่วมมือด้านการศึกษากับต่างประเทศ

๖. ผลงานการประพันธ์

ผลงานเขียนของหลวงพ่อวิริยังค์ครอบคลุมทั้งด้านสมาธิ วิถีชีวิต และชีวประวัติครูบาอาจารย์ เช่น

• มุตโตทัย – บันทึกคำสอนของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต
• ประวัติพระอาจารย์มั่น ภูริทัตเถระ
• ชีวิตต้องสู้
• คุณค่าของชีวิต
• พระพุทธรูปหยกเขียว
• ๕ ฉลอง
• หลักสูตรครูสมาธิ เล่ม ๑–๓
• หลักสูตรครูสมาธิ ชั้นสูง
• หลักสูตรญาณสาสมาธิ
• หลักสูตรอุตตมสาสมาธิ
• ใต้สามัญสำนึก และงานเขียนด้านธรรมะอื่น ๆ

๗. ยศ สมณศักดิ์ และตำแหน่งทางคณะสงฆ์

๗.๑ ลำดับสมณศักดิ์

๗.๒ ตำแหน่งทางคณะสงฆ์และการปกครอง

• เจ้าอาวาสวัดธรรมมงคลเถาบุญญนนทวิหาร (ได้รับตำแหน่งเจ้าอาวาสราว พ.ศ. ๒๕๐๖)
• ประธานกรรมการบริหารคณะสงฆ์ธรรมยุตในประเทศแคนาดา
• พระอุปัชฌาย์
• ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาสวัดศรีรัตนธรรมมาราม จังหวัดสมุทรปราการ
• ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาสวัดป่าเลิศธรรมนิมิต จังหวัดปทุมธานี

๘. ปริญญากิตติมศักดิ์ และรางวัลเกียรติยศ

๘.๑ ปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (ตัวอย่างสำคัญ)

จากผลงานด้านพระพุทธศาสนา การศึกษา และการพัฒนาสังคม หลวงพ่อวิริยังค์ได้รับปริญญากิตติมศักดิ์จำนวนมาก เช่น

• พ.ศ. ๒๕๓๘ – ปริญญาพัฒนบริหารศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (บริหารการพัฒนา) จากสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า)
• พ.ศ. ๒๕๔๕ – ปริญญาครุศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (บริหารการศึกษา) จากสถาบันราชภัฏสวนสุนันทา
• พ.ศ. ๒๕๔๕ – ปริญญาศาสนศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (การศึกษานอกระบบ) จากมหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย
• พ.ศ. ๒๕๕๐ – ปริญญาศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ จากมหาวิทยาลัยโยนก จังหวัดลำปาง
• พ.ศ. ๒๕๕๓ – ปริญญาศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ จากมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย
• พ.ศ. ๒๕๕๔ – ปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (การจัดการเพื่อการพัฒนา) จากมหาวิทยาลัยราชภัฏราชนครินทร์
• พ.ศ. ๒๕๕๕ – ปริญญาพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (พระพุทธศาสนา) จากมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
• พ.ศ. ๒๕๕๖ – ปริญญาศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ จากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลสุวรรณภูมิ
• พ.ศ. ๒๕๕๗ – ปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (วิศวกรรมโยธาและเทคโนโลยี) จากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ
• พ.ศ. ๒๕๕๙ – ปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (ปรัชญาและจริยศาสตร์) จากมหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา
• พ.ศ. ๒๕๕๙ – ปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (ปรัชญาและศาสนา) จากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• พ.ศ. ๒๕๖๐ – ปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (ยุทธศาสตร์การพัฒนา) จากมหาวิทยาลัยราชภัฏพระนคร
• พ.ศ. ๒๕๖๐ – ปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (วิทยาการคอมพิวเตอร์) จากสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า เจ้าคุณทหารลาดกระบัง
• พ.ศ. ๒๕๖๒ – ปริญญาการศึกษาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (บริหารการศึกษา) จากมหาวิทยาลัยพะเยา

๘.๒ รางวัลและเครื่องราชอิสริยาภรณ์สำคัญ

• พ.ศ. ๒๕๓๕ – พระราชทานเสาเสมาธรรมจักรทองคำ จากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ
• พ.ศ. ๒๕๔๐ – รางวัลมูลนิธิคุณหญิงเบญจา แสงมะลิ สาขาพระสงฆ์
• พ.ศ. ๒๕๔๑ – รางวัลเชิดชูเกียรติ “เพชรกรุงเทพ” สาขาศิลปวัฒนธรรม ศาสนา และการศึกษา จากกรุงเทพมหานคร
• พ.ศ. ๒๕๔๘ – เครื่องอิสริยาภรณ์ Order of the Star of Italian Solidarity ชั้น Knight จากรัฐบาลอิตาลี ในฐานะผู้ส่งเสริมความร่วมมือทางวิชาการและวัฒนธรรมระหว่างไทย–อิตาลี
• พ.ศ. ๒๕๕๒ – โล่ประกาศเกียรติคุณ “พระเถระผู้มีพุทธคุณูปการต่อพระพุทธศาสนา ระดับกาญจนเกียรติคุณ” จากคณะกรรมาธิการศาสนา ศิลปะ และวัฒนธรรม สภาผู้แทนราษฎร
• พ.ศ. ๒๕๕๕ – เหรียญเชิดชูเกียรติ The World Fellowship of Buddhists Medal for Culture จากองค์การพระพุทธศาสนิกสัมพันธ์แห่งโลก (WFB)
• รางวัลด้านการส่งเสริมการศึกษาเพื่อสันติภาพ และรางวัลเกียรติคุณอื่น ๆ อีกหลายรายการ

๙. มรณกาล และพระราชพิธีพระราชทานเพลิงศพ

ปลายปี พ.ศ. ๒๕๖๓ หลวงพ่อวิริยังค์อาพาธด้วยโรคชรา จึงเข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลกรุงเทพ กรุงเทพมหานคร แม้คณะแพทย์จะรักษาและทำกายภาพบำบัดอย่างเต็มที่ แต่อาการได้ทรุดลงตามลำดับ จนกระทั่งวันอังคารที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๖๓ เวลา ๐๗.๓๒ น. หลวงพ่อวิริยังค์มรณภาพอย่างสงบ สิริอายุได้ ๑๐๐ ปี ๑๑ เดือน ๑๕ วัน พรรษา ๘๐

พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานโกศมณฑป พระราชทานน้ำหลวงสรงศพ และพระราชทานเพลิงศพ ณ วัดธรรมมงคลเถาบุญญนนทวิหาร พร้อมทั้งทรงรับการบำเพ็ญกุศลครบกำหนดต่าง ๆ ไว้ในพระบรมราชานุเคราะห์ แสดงถึงพระมหากรุณาธิคุณและเกียรติยศสูงสุดแด่สมเด็จพระญาณวชิโรดม