หนังสือ “ประวัติพระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ฉบับสมบูรณ์ ภาค ๑ ใต้สามัญสำนึก” เป็นงานเขียนที่สมเด็จพระญาณวชิโรดม (หลวงพ่อวิริยังค์ สิรินฺธโร) ตั้งใจบันทึกจากความทรงจำ และประสบการณ์ตรงที่ได้เป็นพระอุปัฏฐากหลวงปู่มั่นเป็นเวลา ๔ ปีเต็ม ทั้งการรับใช้ บีบนวด สังเกตดูการปฏิบัติและการอบรมศิษย์อย่างใกล้ชิด

ผู้เขียนเล็งเห็นว่า การศึกษาชีวประวัติของ “วีรบุคคลทางธรรม” อย่างหลวงปู่มั่น ย่อมเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อกุลบุตรและผู้สนใจปฏิบัติธรรม เพราะไม่เพียงได้เห็นแบบอย่างของพระแท้ แต่ยังได้เห็นแนวทางการฝึกฝนตนเองอย่างจริงจัง จนสามารถนำมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันได้

หลวงพ่อวิริยังค์ระบุชัดเจนว่า ประวัติฉบับนี้เกิดจากการ ไต่ถามด้วยปากคำจากหลวงปู่มั่นโดยตรง ในช่วงที่ได้ตามรับใช้เป็นพระอุปัฏฐาก จดจำและบันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษร จากนั้นจึงนำมาเรียบเรียงใหม่ให้เป็นระบบ

ในยุคต่อมา หลวงปู่มั่นได้รับการเคารพอย่างกว้างขวางทั่วประเทศ ศิษย์สำคัญจำนวนมากกลายเป็นพระเถระผู้ทรงคุณวุฒิที่คนไทยรู้จักดี เช่น หลวงปู่แหวน สุจิณโณ, หลวงปู่ขาว อนาลโย, พระอาจารย์มหาบัว ญาณสัมปันโน ฯลฯ ทำให้ชื่อเสียงของหลวงปู่มั่นโด่งดังยิ่งขึ้น และได้รับการยกย่องจากยูเนสโกให้เป็นบุคคลสำคัญของโลกสาขาสันติภาพ

เพราะเหตุนี้ หนังสือเล่มนี้จึงไม่ใช่การเล่าชีวประวัติทั่วไป แต่เป็น หลักฐานทางใจ ที่สะท้อนความเมตตา ความเพียร และบารมีธรรมของหลวงปู่มั่น ผ่านสายตาและประสบการณ์ตรงของศิษย์เอกองค์หนึ่ง

ภาค “ใต้สามัญสำนึก” ไม่ได้เริ่มด้วยการเล่าชีวประวัติหลวงปู่มั่นตรงๆ แต่เริ่มจากเรื่องราวของหลวงพ่อวิริยังค์เอง ตั้งแต่ยังเป็นเด็กหนุ่ม จนพบครูบาอาจารย์สายกรรมฐาน และค่อยๆ เดินทางเข้าสู่ร่มเงาบารมีของหลวงปู่มั่น

จุดสำคัญคือการได้พบพระอาจารย์กงมา จิรปุญโญ ศิษย์เอกของหลวงปู่มั่น ผู้เป็น “สะพานเชื่อม” ให้หลวงพ่อวิริยังค์ได้สัมผัสแนวทางกรรมฐานสายป่าอย่างแท้จริง

• การสร้างวัดและโปรยปรายธรรมในหมู่บ้านชนบท
• การชักชวนชาวบ้านเข้าวัด รักษาศีล ฟังธรรม จนเกิดความสามัคคี
• การฝึกพระภิกษุ–สามเณรให้เคร่งครัดทั้งด้านวินัยและการภาวนา
• การออกธุดงค์ในดงพญาเย็น ถ้ำ ภูเขา ที่กันดารและเต็มไปด้วยภัยอันตราย

ในหนังสือเล่มนี้มีเหตุการณ์สำคัญหลายตอนที่สะท้อนบารมีธรรมของครูบาอาจารย์ และแสดงให้เห็นการเปลี่ยนแปลงภายในใจมนุษย์อย่างลึกซึ้ง ผ่านอานุภาพของเมตตาและธรรมะ

เมื่ออ่านภาค “ใต้สามัญสำนึก” ผู้อ่านจะไม่ได้เพียงรู้จักหลวงปู่มั่นมากขึ้น แต่ยังได้รู้จักหัวใจของ “ผู้แสวงหาธรรม” ผ่านสายตาของหลวงพ่อวิริยังค์ ที่เริ่มต้นจากศรัทธา ผ่านความกลัว ความเหน็ดเหนื่อย การธุดงค์ และการฝึกตนอย่างไม่ถอย

• การมีแบบอย่างวีรบุคคลทางธรรม ช่วยให้เรากล้าปรับชีวิตของตนเองให้ดีขึ้น
• ธรรมะไม่ใช่เรื่องไกลตัว แต่ต้อง “ฝึกจริง” ในสถานการณ์จริง
• ครูบาอาจารย์แท้ ใช้ทั้งธรรมะและเมตตา พลิกใจผู้คนได้ แม้แต่ “มหาโจร” ก็เปลี่ยนชีวิตได้
• การบันทึกประวัติของผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ คือการรักษามรดกธรรมไว้ให้คนรุ่นหลัง

ภาค “ใต้สามัญสำนึก” จึงเป็นเหมือน บทนำทางหัวใจ ก่อนเข้าสู่ประวัติหลวงปู่มั่น ฉบับเต็มในภาคต่อไป ทำให้เราเข้าใจบริบทชีวิตของผู้เขียน เห็นบารมีของครูบาอาจารย์ และเห็นว่าธรรมะไม่ได้อยู่แค่ในคัมภีร์ แต่อยู่ในป่า ดงพญาเย็น ถ้ำภูเขา และในชีวิตจริงของมนุษย์ธรรมดาที่กล้าลุกขึ้นมาปฏิบัติ

หากอ่านหรือฟังจบทั้งสองภาค ผู้อ่านจะยิ่งเข้าใจว่าเหตุใดหลวงปู่มั่น จึงได้รับการยกย่องอย่างสูงสุดในประวัติศาสตร์พระกรรมฐานไทย และเหตุใดหลวงพ่อวิริยังค์จึงตั้งใจบันทึกทุกแง่มุมไว้เป็น “ของขวัญทางธรรม” สำหรับคนรุ่นหลังอย่างพวกเราทุกคน