หลวงปู่พรหม จิรปุญโญ มีนามเดิมว่า พรหม สุภาพงษ์ เกิดในครอบครัวชาวนา–ชาวไร่ที่เรียบง่าย ณ บ้านตาล ตำบลโคกสี อำเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร เป็นบุตรชายคนหัวปีของ นายจันทร์ และ นางวันดี สุภาพงษ์ มีพี่น้องรวม ๔ คน

บรรยากาศชีวิตชนบทในยุคนั้นเต็มไปด้วยความขาดแคลน แต่ก็อบอุ่นด้วยน้ำใจชาวบ้าน หลวงปู่เติบโตมาท่ามกลางการปลูกข้าว ทำนา เลี้ยงสัตว์ และร่วมงานบุญต่าง ๆ ในวัดอย่างใกล้ชิด ทำให้ซึมซับความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยตั้งแต่วัยเยาว์

เมื่อเติบใหญ่ หลวงปู่ในขณะยังเป็นฆราวาสได้ประกอบอาชีพอย่างขยันขันแข็ง จนมีฐานะดีขึ้นตามลำดับ ทั้งทำนา ทำไร่ ค้าขาย และทำหน้าที่ “นายฮ้อย” ต้อนวัวควาย เดินทางค้าสัตว์ไปตามหมู่บ้านต่าง ๆ จนเป็นที่รู้จักกว้างขวาง

ด้วยความซื่อสัตย์ เป็นธรรม และเมตตาต่อชาวบ้าน ชุมชนจึงยกย่องให้ท่านเป็น ผู้ใหญ่บ้าน มีหน้าที่ดูแลทุกข์–สุขของชาวบ้านในท้องถิ่น บริวารและผู้เคารพนับถือท่านจึงมีอยู่มาก

แม้จะมี ทรัพย์สมบัติ ลาภ ยศ ชื่อเสียง พร้อมทุกอย่าง แต่ภายในใจของท่านกลับรู้สึกว่า “ยังไม่พบความสุขที่แท้จริง” จึงเริ่มใคร่ครวญเรื่อง เกิด แก่ เจ็บ ตาย อยู่เสมอ ความรู้สึก “เบื่อหน่ายในวัฏฏะสงสาร” ค่อย ๆ งอกงามขึ้นเงียบ ๆ ในใจ

ช่วงหนึ่งของชีวิตฆราวาส หลวงปู่ได้พบกับ หลวงปู่สารณ์ สุจิตฺโต พระกรรมฐานผู้เคร่งครัด ซึ่งชี้ให้ท่านเห็นความจริงของสังขารและทุกข์ในวัฏฏสงสาร คำสั่งสอนของครูบาอาจารย์จุดประกายให้ท่านตัดสินใจครั้งใหญ่ในชีวิต

ก่อนออกบวช ท่านได้ เปิดโรงทาน แบ่งปันทรัพย์สมบัติทั้งหมด ทั้งเงินทอง ข้าวของ และทรัพย์สินต่าง ๆ แจกจ่ายให้แก่คนยากจนเป็นเวลาหลายวัน จนทรัพย์สินแทบไม่เหลือ บ้านเรือนและที่ดินบางส่วนก็รื้อไปทำกุฏิถวายวัด

ภรรยาของท่าน เมื่อรู้เจตนาที่แน่วแน่ในการออกบวช ก็ ขอบวชเป็นแม่ชี ตลอดชีวิต เพื่ออุทิศตนในทางธรรมเช่นกัน การตัดสินใจสละโลกทั้งครอบครัวเช่นนี้ ทำให้ผู้คนในสมัยนั้นตื่นตะลึง เพราะเป็นสิ่งที่ยากยิ่งที่จะทำตามได้

หลวงปู่พรหมอุปสมบทเป็นพระภิกษุเมื่ออายุประมาณ ๓๗ ปี ที่ วัดโพธิ์สมภรณ์ อำเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี ในสาย ธรรมยุติกนิกาย โดยมี

• พระธรรมเจดีย์ (จูม พนธุโล) เป็นพระอุปัชฌาย์
• ท่านพระครูประสาทคุณานุกิจ เป็นพระกรรมวาจาจารย์

ได้รับฉายาว่า “จิรปุญโญ” แปลโดยนัยว่า ผู้มีบุญยั่งยืน – ผู้มีบุญเนิ่นนาน และภายหลังไม่นาน น้องชาย น้องสาว และญาติหลายคนก็ได้ออกบวชตามรอยท่าน

หลังอุปสมบท หลวงปู่ได้ตั้งใจศึกษา พระวินัย ข้อวัตร และกรรมฐาน อย่างจริงจัง โดยเริ่มออกธุดงค์กับครูบาอาจารย์สายพระป่า อาทิ พระอาจารย์สารณ์ เดินเท้าเปล่าตระเวนป่าดง ลำเขา และหมู่บ้านห่างไกล เป็นเวลาหลายปี

ภายหลังการบวช หลวงปู่พรหมได้ออกธุดงค์ไปทั่วภาคอีสานและฝั่งลาว โดยมีหลานชายคอยตามรับใช้ ต่อมาท่านได้ร่วมเดินทางและปฏิบัติร่วมกับ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม และพระกรรมฐานสายป่าอีกหลายรูป

จุดสำคัญของชีวิตคือ การได้พบและฝากตัวเป็นศิษย์ของหลวงปู่มั่น ภูริทัตโต ที่บ้านหนองผือ ตำบลนาใน จังหวัดสกลนคร ในตอนแรกเล่าว่า ท่านเคยเผลอ “ประเมินครูบาอาจารย์ด้วยสายตา” เห็นกายหลวงปู่มั่นเล็ก ๆ จึงนึกในใจว่าคงไม่เก่งอย่างที่คนเล่าลือ แต่แล้วก็ถูกหลวงปู่มั่นเตือนสติอย่างตรงไปตรงมา

คำเตือนแรงและตรงของหลวงปู่มั่นกลับกลายเป็น ประตูสำคัญของการฝึกตน ทำให้หลวงปู่พรหมยิ่งเพิ่มความเคารพและศรัทธาจนยอมอุทิศชีวิตเพื่อภาวนาอย่างเต็มที่ เดินจงกรม นั่งสมาธิ รักษาจิตด้วยความเด็ดเดี่ยว ไม่ยอมถอย

หลายสายประวัติกล่าวตรงกันว่า หลวงปู่พรหมเป็น หนึ่งในศิษย์สายหลวงปู่มั่นที่บรรลุธรรมอย่างรวดเร็ว จัดอยู่ในกลุ่ม “ขิปปาภิญญา” คือผู้บรรลุธรรมเร็ว และถือกันว่าเป็นหนึ่งในศิษย์รุ่นต้น ๆ ของหลวงปู่มั่นที่บรรลุพระอรหัตผล

ช่วงปลายของการธุดงค์และศึกษาใกล้ชิดหลวงปู่มั่น ที่บ้านหนองผือ ตำบลนาใน หลวงปู่พรหมได้รับอนุญาตให้กลับมาดูแลญาติโยมที่ บ้านดงเย็น อำเภอบ้านดุง จังหวัดอุดรธานี

ท่านได้ชักชวนชาวบ้านร่วมกันสร้างวัดเล็ก ๆ กลางป่าที่บ้านดงเย็น จนกลายเป็น “วัดป่าประสิทธิธรรม บ้านดงเย็น” ซึ่งต่อมากลายเป็นวัดประจำตัวของหลวงปู่ และเป็นสถานที่ที่ท่านจำพรรษาจนสิ้นอายุขัย

บรรยากาศวัดในสมัยหลวงปู่ยังดำรงขันธ์อยู่เต็มไปด้วยความสงบ เรียบง่าย เคร่งครัด เป็นสถานที่ฝึกปฏิบัติของพระภิกษุ สามเณร แม่ชี และญาติโยมมากมาย ผู้คนต่างเคารพนับถือท่านในฐานะ “พระอรหันต์แห่งบ้านดงเย็น”

วัตรปฏิบัติของหลวงปู่พรหม เป็นที่เลื่องลือในความเคร่งครัด เรียบง่าย และเปี่ยมด้วยเมตตา ใจความสำคัญ เช่น

• เคร่งครัดในพระวินัย – ระมัดระวังทุกอิริยาบถทั้งกาย วาจา ใจ ให้สอดคล้องกับพระธรรมวินัย
• ถือธุดงควัตร – ชอบอยู่ในที่สงบกลางป่า เขา ป่าช้า ถือผ้าบังสุกุล ฉันมื้อเดียว เน้นการฝึกใจให้หลุดพ้นจากความยึดมั่น
• ความเพียรไม่ลดถอย – เดินจงกรม นั่งสมาธิอย่างต่อเนื่อง แม้ยามชรา ยังคงเน้นการภาวนาไม่ขาด
• เมตตาต่อสรรพสัตว์ – แม้เคร่งครัด แต่เมตตาและอ่อนโยนต่อศิษย์และชาวบ้านอยู่เสมอ ให้โอวาทด้วยถ้อยคำตรง จริง และเป็นประโยชน์
• สอนให้ลงมือทำความดีทันที – ท่านมักเตือนเสมอว่า “อย่าผลัดวันผลัดคืนในการสร้างความดี” เพราะไม่มีใครรู้วันเวลาแห่งความตาย

แม้หลวงปู่พรหมจะไม่ได้สร้างผลงานในเชิงวัตถุหรืออาคารใหญ่โตมากมาย แต่ คุณูปการของท่านอยู่ที่ “การสร้างคน” และ “การสืบสายพระป่า” เป็นสำคัญ

• เป็นศิษย์สำคัญในสายหลวงปู่มั่น ภูริทัตโต – ช่วยสืบทอดแนวทางการภาวนาและข้อวัตรของครูบาอาจารย์ให้ดำรงอยู่ในภาคอีสานและภาคเหนือ
• สร้างวัดป่าประสิทธิธรรม บ้านดงเย็น – ให้เป็นศูนย์กลางของการปฏิบัติธรรมในพื้นที่ห่างไกล และเป็นแหล่งพึ่งพิงทางใจของชาวบ้าน
• อบรมพระภิกษุ สามเณร และแม่ชีจำนวนมาก – หลายรูปต่อมากลายเป็นครูบาอาจารย์ในท้องถิ่นต่าง ๆ สืบสายพระกรรมฐานต่อไป
• เป็นแรงบันดาลใจแก่ฆราวาส – ชีวิตจากเศรษฐี–นายฮ้อย–ผู้ใหญ่บ้าน สู่พระอริยสงฆ์ ทำให้ผู้คนเห็นว่า “คนธรรมดา” ก็สามารถเดินทางสู่ความหลุดพ้นได้ หากตั้งใจปฏิบัติจริง
• อัฐิกลายเป็นพระธาตุ – หลังถวายเพลิงศพได้ระยะหนึ่ง มีการบันทึกว่าอัฐิของหลวงปู่แปรเป็นลักษณะคล้ายพระธาตุ ขาวขุ่นบ้าง แดงบ้าง เป็นที่เคารพสักการะของลูกศิษย์และสาธุชน

ในบั้นปลายชีวิต หลวงปู่พรหมจำพรรษาอยู่ที่ วัดป่าประสิทธิธรรม บ้านดงเย็น ท่ามกลางศิษย์และชาวบ้านที่เคารพรัก ถึงแม้สังขารจะแก่ชรา แต่ยังคงเน้นเรื่องการภาวนาและการรักษาศีลวินัยเป็นหัวใจเสมอ

หลวงปู่ได้ มรณภาพอย่างสงบ ณ วัดป่าประสิทธิธรรม เมื่อวันที่ ๑๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๑๒ ด้วยอาการชรา ตามประวัติโดยทั่วไปนับว่า สิริอายุราว ๘๑ ปี พรรษา ๔๓–๔๔ ซึ่งตรงกับการน้อมรำลึกครบรอบมรณกาลที่ชาวพุทธยังระลึกถึงทุกปี

หลังงานพระราชทานเพลิงศพ อัฐิบางส่วนของหลวงปู่ได้แปรสภาพเป็นธาตุ เป็นที่เลื่อมใสศรัทธาและเป็นเครื่องระลึกถึงคุณความดีของท่านตราบเท่าทุกวันนี้

จากเด็กชาวนาในชนบท สู่เศรษฐี–นายฮ้อย–ผู้ใหญ่บ้านที่มั่งมี แล้วสละทุกอย่างออกบวชเป็นพระป่ากรรมฐาน จนบรรลุธรรมและกลายเป็น พระอรหันต์แห่งบ้านดงเย็น ชีวิตของหลวงปู่พรหม จิรปุญโญ แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า

• ทรัพย์ภายนอก แม้มากเพียงใด ก็ไม่อาจแลกกับความหลุดพ้นจากทุกข์ได้
• การปฏิบัติตามพระธรรมวินัยอย่างจริงจัง สามารถเปลี่ยนชีวิตธรรมดาเป็นชีวิตพระอริยเจ้าได้
• ผู้ใดตั้งใจเพียรภาวนาไม่ลดละ ย่อม “ต้องดีสักวันหนึ่ง” ตามคำสอนที่ท่านย้ำเสมอ

ลูกศิษย์และพุทธศาสนิกชนทั้งหลายจึงน้อมรำลึกคุณหลวงปู่ในฐานะ แบบอย่างของผู้สละโลกเพื่อธรรม และเป็นหนึ่งในเสาหลักของสายพระป่ากรรมฐานไทย