หลวงปู่มหาปิ่น ปญฺญาพโล เดิมชื่อ ปิ่น บุญโท เกิดเมื่อปี พ.ศ. 2435 ปีมะโรง เดือน 4 วันพฤหัสบดี ณ บ้านหนองขอน แถบอำเภออำนาจเจริญ จังหวัดอุบลราชธานีในสมัยนั้น อยู่ในตระกูลขุนนางหัวเมือง ผู้เป็นบิดาได้รับตำแหน่ง “เพียอินทวงศ์” มีหน้าที่ดูแลการศึกษาและพระศาสนา มารดาชื่อ “นางหล้า” ทั้งสองท่านมีศรัทธาแรงกล้าในพระพุทธศาสนา และหวังให้บุตรชายได้บวชเรียนอย่างเต็มที่

ท่านเป็นน้องชายของ หลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม พระเถระสำคัญสายหลวงปู่มั่น มีอายุห่างกันราว ๓ ปี ตั้งแต่ยังเด็ก หลวงปู่มหาปิ่นมีนิสัยฉลาด จำเก่ง ซึมซับคำสั่งสอนของบิดามารดาได้ดี รู้จักสิ่งใดควร–ไม่ควร ไม่ดื้อต่อโอวาท และมีความมั่นคงในความเห็นของตนเองแต่ไม่ล่วงเกินศีลธรรม

การเติบโตในครอบครัวที่ผูกพันกับพระศาสนา ทำให้ท่านคุ้นเคยกับพิธีกรรม การไหว้พระสวดมนต์ การบูชาพระรัตนตรัยมาตั้งแต่วัยเยาว์ บิดามารดาตั้งใจแต่แรกว่าจะให้บุตรชายบวชเรียนเป็น “สมณศากยบุตร” เพื่อสืบต่อกุศลของตระกูล

เมื่ออายุครบ ๒๒ ปี ท่านได้อุปสมบทเป็นพระภิกษุในปี พ.ศ. 2457 ถือเป็นการบวชสืบตระกูลต่อจากพี่ชาย คือหลวงปู่สิงห์ที่บวชมาก่อนหน้าในปี พ.ศ. 2452 การบวชครั้งนั้น บิดามารดาได้สมปรารถนา เห็นบุตรชายทั้งสองเข้าสู่เพศสมณะอย่างสง่างาม

ศึกษาปริยัติธรรม ณ กรุงเทพฯ

หลังบวชแล้ว หลวงปู่มหาปิ่นตั้งใจมุ่งศึกษา พระปริยัติธรรม อย่างจริงจัง ได้ออกจากอีสานไปอยู่จำพรรษาในกรุงเทพฯ โดยเฉพาะที่ วัดบวรนิเวศวิหาร ซึ่งเป็นศูนย์กลางการเรียนบาลีและนักธรรมของคณะธรรมยุต

• สอบได้ นักธรรมชั้นตรี – โท – เอก
• สอบได้ เปรียญธรรม ๕ ประโยค จนเป็น “พระมหาเปรียญ” ที่มีชื่อเสียงด้านความจำและการอธิบายธรรม

ในยุคนั้น พระนักเรียนที่มีฐานะเป็น “มหา” ส่วนใหญ่จะมุ่งทางการศึกษา การเทศน์ในเมือง และตำแหน่งสมณศักดิ์ มากกว่าจะออกธุดงค์ในป่าดงภูเขา แต่หลวงปู่มหาปิ่นกลับกลายเป็นพระมหาเปรียญรูปสำคัญที่ภายหลังจะหันหลังให้ลาภยศ แล้วมุ่งสู่ทางปฏิบัติอย่างเด็ดเดี่ยว

ขณะหนึ่ง หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต กลับจากจำพรรษาที่กรุงเทพฯ มาจำพรรษา ณ วัดบูรพาราม จังหวัดอุบลราชธานี หลวงปู่สิงห์ซึ่งกำลังเป็นครูสอนอยู่ที่วัดสุทัศนารามได้ยินกิตติศัพท์ว่าหลวงปู่มั่นเคร่งครัดในข้อวัตร จึงเข้าไปถวายตัวเป็นศิษย์และต่อมาก็พาน้องชายคือหลวงปู่มหาปิ่นไปกราบฟังธรรมด้วย

เมื่อได้ฟังธรรมจากหลวงปู่มั่นครั้งแรก หลวงปู่มหาปิ่นเกิดความเลื่อมใสอย่างแรงกล้า แต่ด้วยความที่ท่านยังเห็นคุณค่าของการศึกษา จึงตั้งปฏิญาณกับหลวงปู่มั่นว่า “ขอไปศึกษาปริยัติธรรมให้จบก่อน แล้วจะกลับมาปฏิบัติภาวนาอย่างจริงจัง” ซึ่งภายหลังก็ทำได้สำเร็จตามที่กล่าวไว้

ประสบการณ์เตือนใจ – โทษของความคิดดูหมิ่นครูบาอาจารย์

ในบันทึกบางฉบับเล่าว่า ครั้งหนึ่งหลวงปู่มหาปิ่นเคยเผลอคิดดูหมิ่นหลวงปู่มั่นด้วยความเป็น “พระมหาเปรียญ” เห็นครูบาอาจารย์อยู่ในป่ามีความเป็นอยู่เรียบง่าย จิตจึงคิดเปรียบเทียบอย่างไม่เหมาะสม ทว่าในขณะเดียวกันนั้นเอง หลวงปู่มั่นซึ่งอยู่คนละมุมวัดกลับลุกขึ้นมาเคาะกุฏิแล้วตำหนิ แสดงให้เห็นโทษของความคิดที่ผิด แม้จะเป็นเพียงนึกในใจ ก็เป็นกรรมที่มีผลแรงต่อการปฏิบัติ ทำให้หลวงปู่มหาปิ่นสลดสังเวชตั้งใจขัดเกลากิเลสอย่างจริงจังยิ่งขึ้น

หลังจากสำเร็จการศึกษาปริยัติธรรม สอบได้เปรียญธรรม ๕ ประโยคแล้ว หลวงปู่มหาปิ่นกลับสู่อีสาน ทำหน้าที่สอนบาลี–นักธรรมแก่พระภิกษุสามเณร และมีชื่อเสียงด้านการอธิบายพระธรรมชัดเจน แต่หลวงปู่สิงห์เห็นว่า หากมัวแต่เอาใจใส่แต่ปริยัติ ไม่บำเพ็ญภาวนา อนาคตอาจ “เอาตัวไม่รอด” จึงพยายามชักชวนให้น้องชายมุ่งสู่ทางปฏิบัติ

ต่อมาเมื่อจิตใจสุกงอม หลวงปู่มหาปิ่นจึงออก จาริกธุดงค์ ร่วมกับหลวงปู่สิงห์ และพระเถระร่วมสมัย เช่น หลวงปู่เทสก์ เทสรังสี พระอาจารย์คำพวย พระอาจารย์ทอน เป็นต้น เดินธุดงค์แสวงหาวิเวกไปตามป่าเขาในภาคอีสาน และได้ร่วมตามรอยหลวงปู่มั่น – หลวงปู่เสาร์ ไปจำพรรษาตามสำนักกรรมฐานต่าง ๆ

ภายหลัง ท่านเป็นหนึ่งในพระเถระคณะ “กองทัพธรรม” ที่หลวงปู่มั่นมอบหมายให้ไปเผยแผ่พระพุทธศาสนาฝ่ายวิปัสสนาธุระ ในจังหวัดขอนแก่น นครราชสีมา และต่อเนื่องไปยังจังหวัดปราจีนบุรี โดยท่านได้พักจำพรรษาอยู่ที่สำนักสงฆ์หลายแห่ง อาทิ วัดป่าศรัทธารวม (นครราชสีมา) และวัดป่าทรงคุณ (ปราจีนบุรี) เป็นต้น

ปฏิปทาแห่งพระมหาเปรียญสายป่า

หลวงปู่มหาปิ่นเป็นหนึ่งในพระมหาเปรียญรูปแรก ๆ ที่หันหลังให้ทางโลกและทางลาภยศ แล้วออกธุดงค์เต็มรูปแบบ แสดงให้เห็นว่า ความรู้ทางปริยัติสามารถกลายเป็น “อาวุธทางปัญญา” รองรับการปฏิบัติภาวนาได้อย่างดี หากเจ้าของความรู้นั้นยอมสละความถือตัว

ครูสอนบาลี–นักธรรม และเจ้าอาวาสวัดป่าศรัทธารวม

หลังเสร็จการศึกษา หลวงปู่มหาปิ่นได้กลับมาช่วยงานพระศาสนาในภาคอีสานและภาคกลาง เป็นครูสอนบาลี นักธรรม และเป็น เจ้าอาวาสองค์แรกของ “วัดป่าศรัทธารวม” จังหวัดนครราชสีมา ซึ่งเป็นสำนักสำคัญของการเผยแผ่กัมมัฏฐานสายหลวงปู่มั่น

หนังสือและตำราธรรม

หลวงปู่มหาปิ่นร่วมกับหลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม เรียบเรียงตำราธรรมสำคัญหลายเล่ม ที่ใช้ในหมู่พระ–เณร และแม่ชีสายกรรมฐาน เช่น

• “แบบถึงพระไตรสรณคมน์” ว่าด้วยการถึงสรณคมน์และหลักปฏิบัติต่อพระรัตนตรัย
• “กติกาวิธีสัมมาปฏิบัติ” ว่าด้วยข้อวัตร ข้อปฏิบัติของสำนักชีกรรมฐานและนักบวชผู้มุ่งภาวนา

ตำราเหล่านี้ช่วยวาง “มาตรฐานปฏิบัติ” ของสำนักกรรมฐานในยุคนั้น และยังมีอิทธิพลต่อแนวการฝึกของสำนักลูกศิษย์สายหลวงปู่มั่นอีกหลายแห่ง

เมื่อหลวงปู่มหาปิ่นเข้าสู่ชีวิตพระธุดงค์แล้ว ท่านมีข้อวัตรปฏิบัติที่เคร่งครัด เรียบง่าย สมถะ ดำรงชีวิตตามแนวพระป่าอีสาน คือเน้นวิเวก ปลีกวิเวกอยู่ป่า มักน้อย สันโดษ ไม่ยึดติดต่อเครื่องอุปโภคบริโภคและลาภยศสรรเสริญ

คติธรรมสำคัญ

คำเตือนใจ

“อย่าส่งจิตออกนอก” คืออย่าปล่อยใจให้ไหลไปตามอารมณ์ภายนอก ให้หันกลับมารู้เท่าทันจิตที่กำลังเคลื่อนไหว แล้วใช้สติ–ปัญญาจับต้นเหตุของทุกข์ภายในใจ

สรุปการภาวนา

“จงหยุดคิดให้ได้” ไม่ใช่บังคับไม่ให้คิดเลย แต่คือการฝึกให้ใจถอยออกจากกระแสความคิด เห็นความคิดเป็นเพียงอาการของจิต เมื่อไม่เข้าไปยึดถือ ความทุกข์จึงดับไปได้

ในด้านศีลาจารวัตร หลวงปู่มหาปิ่นรักษาพระวินัยรัดกุม เป็นแบบอย่างของ “ภิกษุผู้ทรงสังฆคุณ” คือปฏิบัติดี ปฏิบัติตรง ปฏิบัติเป็นธรรมและสมควรแก่ธรรม ผู้คนที่ได้พบเห็นต่างเกิดความเลื่อมใสศรัทธา แม้เพียงได้นั่งเฝ้าดูท่าทีสงบ–สำรวมของท่าน ก็เป็นธรรมสอนใจอย่างหนึ่งแล้ว

คุณงามความดีที่โดดเด่นของหลวงปู่มหาปิ่น คือการรวมเอา ปริยัติอันกว้างขวาง กับ ปฏิบัติอันลึกซึ้ง เข้าไว้ด้วยกันอย่างกลมกลืน ท่านไม่หลงในตำแหน่ง “มหาเปรียญ” แต่กลับใช้ความรู้เป็นเครื่องมือชี้ทางพ้นทุกข์แก่ญาติโยมและศิษยานุศิษย์

ท่านมีเมตตาในการอบรมพระ เณร แม่ชี และฆราวาส ให้รู้จักเหตุ–ผลของกรรม เน้นการสร้างศรัทธาให้มั่นคงแล้วลงมือปฏิบัติ ไม่ใช่เพียงเชื่ออย่างเลื่อนลอย

หลวงปู่มหาปิ่นยังเป็นพระอาจารย์และพระกรรมวาจาจารย์ให้แก่พระเถระรุ่นหลัง เช่นเป็นพระคู่สวด/กรรมวาจาจารย์ในพิธีอุปสมบทพระอาจารย์สำคัญบางรูป ซึ่งต่อมามีบทบาทเผยแผ่ธรรมะอย่างกว้างขวาง จึงนับได้ว่าท่านเป็นหนึ่งใน “รากฐาน” ของสายหลวงปู่มั่นทั้งในภาคอีสานและภาคกลาง

ในบั้นปลายชีวิต หลวงปู่มหาปิ่นกลับมาจำพรรษาอยู่ที่ วัดป่าแสนสำราญ ตำบลธาตุ อำเภอวารินชำราบ จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งกลายเป็นสถานที่ที่ศิษย์ทั้งหลายระลึกถึงท่านในฐานะ “หลวงปู่มหาปิ่น แห่งวัดป่าแสนสำราญ”

ท่านอาพาธด้วยโรคปอดอยู่นานประมาณ ๒ พรรษา ในระหว่างนั้นมีพระเถระผู้เป็นศิษย์–กัลยาณมิตร เช่น พระอาจารย์ฝั้น อาจาโร คอยจัดหาสมุนไพรมาปรุงเป็นยาถวายอยู่ไม่ขาด แม้จะรักษาด้วยยาสมุนไพรและยาสมัยนั้นเต็มความสามารถแล้ว อาการก็ไม่ทุเลา

หลวงปู่มหาปิ่นได้ถึงแก่มรณภาพอย่างสงบ เมื่อวันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2489 สิริอายุ ๕๔ ปี พรรษา ๓๒ ท่ามกลางความอาลัยของศิษยานุศิษย์และพุทธศาสนิกชนจำนวนมาก

เมื่อพิจารณาชีวิตทั้งสายของหลวงปู่มหาปิ่น ปญฺญาพโล จะเห็นภาพของ พระมหาเปรียญผู้สละลาภยศ มุ่งชีวิตนักปฏิบัติอย่างแท้จริง ท่านเป็นสะพานเชื่อมระหว่าง “โลกของตำรา” กับ “โลกของการปฏิบัติจริงในป่า” ถ่ายทอดทั้งปริยัติและปฏิบัติให้แก่พระ–เณร แม่ชี และญาติโยมอย่างกว้างขวาง

คุณูปการของท่านประกอบด้วย

• เป็นแบบอย่างของพระนักเรียนที่หันมาสู่ทางธุดงค์กรรมฐานอย่างเด็ดเดี่ยว
• ช่วยเผยแผ่วิปัสสนาธุระในภาคอีสาน ภาคกลาง และภาคตะวันออก
• ร่วมเรียบเรียงตำรากัมมัฏฐานและแนวปฏิบัติที่ใช้ในหมู่พระกรรมฐานและสำนักชี
• อบรมพระเถระและศิษย์รุ่นหลังจำนวนมาก ให้สืบสายธรรมของหลวงปู่มั่น – หลวงปู่เสาร์ต่อไป
• เป็นตัวอย่างของผู้ปฏิบัติตรงตามสังฆคุณ “สุปฏิปันโน อุชุปฏิปันโน ญายปฏิปันโน สามีจิปฏิปันโน” อย่างแท้จริง

การระลึกถึงหลวงปู่มหาปิ่น ปญฺญาพโล จึงมิใช่เพียงการระลึกถึงประวัติในอดีต แต่คือการระลึกถึงแนวทางปฏิบัติที่มั่นคง ตรงไปตรงมา สร้างศรัทธาและแรงบันดาลใจให้พุทธศาสนิกชนรุ่นหลังเดินตามรอยพระอริยะ ด้วยการไม่ส่งจิตออกนอก และฝึกหยุดคิดให้เห็นธรรมในใจตนเอง