สมเด็จพระญาณวชิโรดม

หลวงพ่อวิริยังค์เป็นศิษย์ใกล้ชิดของหลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ และหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ใช้ชีวิตส่วนใหญ่ในการปฏิบัติวิปัสสนากัมมัฏฐาน เผยแผ่วิชาสมาธิ และสร้างสรรค์งานพระพุทธศาสนา ทั้งด้านวัด การศึกษา สังคม และเด็ก จนเป็นที่เคารพนับถือทั้งในและต่างประเทศ

นามเดิม

วิริยังค์ บุญฑีย์กุล

ฉายา

สิรินฺธโร

นิกาย

ธรรมยุติกนิกาย

ภูมิกำเนิด

สถานีรถไฟปากเพรียว จ.สระบุรี

บิดา–มารดา

ขุนเพ็ญภาษชนารมย์ – มั่น บุญฑีย์กุล

พี่น้อง

รวม ๗ คน (หลวงพ่อเป็นบุตรคนที่ ๕)

• สมณศักดิ์สูงสุด: สมเด็จพระราชาคณะ ฝ่ายธรรมยุติกนิกาย
• เจ้าอาวาสวัดธรรมมงคลเถาบุญญนนทวิหาร (พระอารามหลวง) กรุงเทพฯ
• ประธานคณะสงฆ์ธรรมยุตในประเทศแคนาดา
• ผู้ก่อตั้งสถาบันพลังจิตตานุภาพ และโครงการประทีปเด็กไทย

สมเด็จพระญาณวชิโรดม เดิมชื่อ วิริยังค์ บุญฑีย์กุล เกิดเมื่อวันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๓ ณ บ้านพักสถานีรถไฟปากเพรียว อำเภอเมือง จังหวัดสระบุรี บิดาเป็นนายสถานีรถไฟ ต่อมาครอบครัวย้ายไปตั้งหลักแหล่งที่บ้านใหม่สำโรง อำเภอสีคิ้ว จังหวัดนครราชสีมา เติบโตในครอบครัวข้าราชการที่มีระเบียบวินัยและศรัทธาในพระพุทธศาสนา

ในวัยเด็ก หลวงพ่อวิริยังค์มีประสบการณ์ด้านสมาธิที่ลึกซึ้งตั้งแต่อายุราว ๑๓ ปี ครั้งหนึ่งเมื่อไปวัดและรอเพื่อนต่อมนต์อยู่ในศาลา ท่านได้เกิดภาวะจิตสงบอย่างยิ่ง จนเกิดความเลื่อมใสในคุณของพระพุทธศาสนาอย่างแรงกล้า และวางปณิธานในใจว่าจะอุทิศชีวิตเพื่อพระศาสนา

ครั้งหนึ่งท่านทำงานหนักเกินตัวจึงล้มป่วยเป็นอัมพาต แพทย์แผนปัจจุบันบอกว่าหมดหวังในการรักษา ท่านได้แต่นอนอธิษฐานอยู่ในใจว่า

"ถ้ามีผู้ใดมารักษาให้หายจากอัมพาตได้ จะอุทิศตนเพื่อพระพุทธศาสนาทั้งสิ้น"

ไม่นานก็มีชีปะขาวตนหนึ่งมาถามบิดาของท่านว่า "จะรักษาลูกให้เอาไหม" เมื่อได้รับคำตอบว่าเอา ชีปะขาวก็ให้ท่านกล่าวคำอธิษฐานนั้นดัง ๆ แล้วเอาไพรมาเคี้ยวพ่นใส่ตัวท่านแล้วจากไป เช้าตรู่วันรุ่งขึ้นท่านลุกขึ้นเดินได้เป็นที่อัศจรรย์

ต่อมาชีปะขาวพาท่านไปหลังวัดสว่างอารมณ์ คว้ามีดออกไปตัดหางควายมาชูให้ดู แล้วต่อหางคืนเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น พร้อมถามว่า "ลุงเก่งไหม" แล้วสอนคาถาให้ โดยต้องท่องทุกวันเป็นเวลา ๑๐ ปีจึงใช้ได้ วันรุ่งขึ้นก็ไม่พบตาชีปะขาวอีกเลย เหตุการณ์นี้ยิ่งทำให้ท่านมั่นคงในเจตนารมณ์การบวชและการปฏิบัติธรรม

พ.ศ. ๒๔๗๗ ขณะอายุประมาณ ๑๕ ปี ท่านได้บวชเป็นชีปะขาว เริ่มฝึกสมาธิและปฏิบัติกรรมฐานอย่างจริงจัง การศึกษาทางโลกจบเพียงชั้นประถมศึกษาปีที่ ๔ แต่ท่านทุ่มเทเวลาให้กับการปฏิบัติธรรมและศึกษาพระธรรมวินัยอย่างต่อเนื่อง

๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๘ บรรพชาเป็นสามเณร ณ วัดสุทธจินดาวรวิหาร จังหวัดนครราชสีมา โดยมีพระธรรมฐิติญาณ (สังข์ทอง นาควโร) เป็นพระอุปัชฌาย์

หลังบรรพชาได้เพียงสิบวัน ก็ออกธุดงค์ติดตาม หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ เข้าป่าเขาลำเนาไพร แสวงหาที่วิเวกและฝึกความเพียรอย่างต่อเนื่อง

๒๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๔ อุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ วัดทรายงาม บ้านหนองบัว อำเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี โดยมีพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) เจ้าอาวาสวัดปทุมวนารามราชวรวิหาร เป็นพระอุปัชฌาย์ หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และพระมหาทองสุข สุจิตโต เป็นพระอนุสาวนาจารย์

หลังอุปสมบทแล้ว หลวงพ่อวิริยังค์ได้ออกธุดงค์ติดตามหลวงปู่กงมานานถึงราว ๘ ปี ผ่านผืนป่าดงดิบ ภูเขา และชายแดนไทย–กัมพูชา ฝึกฝนตนให้แกร่งทั้งกายและใจ พร้อมทั้งมีโอกาสช่วยงานพระศาสนาในถิ่นกันดารต่าง ๆ

ระหว่างการธุดงค์ หลวงปู่กงมาได้นำหลวงพ่อวิริยังค์ไปกราบ หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ที่ภาคอีสานและภาคเหนือ หลวงพ่อได้รับมอบหมายให้เป็นอุปัฏฐากหลวงปู่มั่นอย่างใกล้ชิด อยู่รับใช้ในพรรษา ๔ ปี นอกพรรษา ๕ ปี รวมเวลาถึงราว ๙–๑๒ ปี จดจำคำสอนและแนวทางปฏิบัติสมาธิ–วิปัสสนาอย่างลึกซึ้ง

ด้วยความเมตตาและความรอบคอบ หลวงพ่อได้บันทึกคำสอนของหลวงปู่มั่นบางส่วนไว้ แม้โดยปกติหลวงปู่จะไม่ให้ผู้ใดจดบันทึก แต่เมื่อหลวงพ่ออ่านถวายภายหลัง หลวงปู่มั่นก็ทรงรับรองว่าถูกต้อง

ต่อมาหลวงพ่อจึงนำคำสอนเหล่านี้มาตีพิมพ์ในหนังสือ "มุตโตทัย" และต่อมาจัดทำเป็นหนังสือ "ประวัติพระอาจารย์มั่น ภูริทัตเถระ"

หลวงพ่อเป็นพระนักพัฒนาและนักสร้างวัดคนสำคัญ ริเริ่มสร้างและบูรณะวัดในไทยรวมประมาณ ๑๕ แห่ง เพื่อเป็นสถานที่ปฏิบัติธรรม โรงเรียนสงฆ์ และศูนย์กลางการเผยแผ่

• ๒๔๘๖ วัดบ้านห้วยแคน สกลนคร
• ๒๔๘๗ วัดวิริยพลาราม บ้านเต่างอย สกลนคร
• ๒๔๘๙–๙๑ วัดมณีคีรีวงค์ จันทบุรี
• ๒๔๙๒–๙๕ วัดดำรงธรรมมาราม จันทบุรี
• ๒๔๙๓ วัดสถาพรพัฒนา (หนองชิ่ม) จันทบุรี
• ๒๕๐๖ วัดธรรมมงคล สุขุมวิท ๑๐๑ กรุงเทพฯ
• ๒๕๑๑ วัดหนองกร่าง (วิทยาลัยสงฆ์กำแพงแสน) นครปฐม
• ๒๕๑๒ วัดผ่องพลอยวิริยาราม (ลาซาล) กรุงเทพฯ
• ๒๕๑๒ วัดสิริกมลาวาส (ใหม่เสนานิคม) กรุงเทพฯ
• ๒๕๑๓ วัดอมาตยาราม (เขาอีโต้) ปราจีนบุรี
• ๒๕๑๓ วัดเทพเจติยาจารย์ จอมทอง เชียงใหม่
• ๒๕๑๖ วัดแก้วพิทักษ์เจริญธรรม (อุดมสุข) กรุงเทพฯ
• ๒๕๑๔ วัดชูจิตรธรรมมาราม (วังน้อย) อยุธยา
• ๒๕๕๕ วัดศรีรัตนธรรมมาราม สมุทรปราการ
• ๒๕๖๐ วัดป่าเลิศธรรมนิมิต ลำลูกกา ปทุมธานี

ในประเทศแคนาดา หลวงพ่อเป็นผู้นำสร้างวัดไทยหลายแห่ง เพื่อเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวไทยพลัดถิ่น และเผยแผ่พระพุทธศาสนาในต่างแดน

• ญาณวิริยาเทมเปิ้ล ๑ แวนคูเวอร์ (บริติชโคลัมเบีย)
• ญาณวิริยาเทมเปิ้ล ๒ โทรอนโต (ออนแทรีโอ)
• ราชธรรมวิริยาราม ๑ ออตตาวา (ออนแทรีโอ)
• ราชธรรมวิริยาราม ๒ ไนแอการา (ออนแทรีโอ)
• ราชธรรมวิริยาราม ๓ เอดมันตัน (แอลเบอร์ตา)
• ราชธรรมวิริยาราม ๔ แคลกะรี (แอลเบอร์ตา)

นอกจากนี้ยังทรงเป็นประธานกรรมการบริหารคณะสงฆ์ธรรมยุตในประเทศแคนาดา

• ก่อตั้ง สถาบันพลังจิตตานุภาพ สอนหลักสูตรครูสมาธิทั้งในและต่างประเทศ
• ก่อตั้ง วิทยาลัยสงฆ์กำแพงแสน และศูนย์การศึกษาอื่น ๆ
• ก่อตั้ง โรงเรียนวัดธรรมมงคล และโรงเรียนพระปริยัติธรรม
• สนับสนุนอาคาร นิด้า (NIDA) ที่นครราชสีมา
• จัดตั้งศูนย์การศึกษา ราชภัฏสวนสุนันทา–พระนคร ณ วัดธรรมมงคล
• ก่อตั้ง โรงเรียนอนุบาลธรรมศาลา กรุงเทพฯ
• ริเริ่มโครงการ ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก "ประทีปเด็กไทย" หลายพันแห่งทั่วประเทศ
• ร่วมสร้าง โรงพยาบาลจอมทอง และที่ว่าการอำเภอจอมทอง เชียงใหม่
• สร้าง พระมหาเจดีย์ และ พระหยกองค์ใหญ่ ณ วัดธรรมมงคล
• ก่อตั้ง สถาบันออกแบบนานาชาติชนาพัฒน์ (CIDI)

ผลงานเขียนของหลวงพ่อครอบคลุมทั้งด้านสมาธิ วิถีชีวิต และชีวประวัติครูบาอาจารย์

• มุตโตทัย — คำสอนหลวงปู่มั่น
• ประวัติพระอาจารย์มั่น ภูริทัตเถระ
• ชีวิตต้องสู้
• คุณค่าของชีวิต
• พระพุทธรูปหยกเขียว
• ๕ ฉลอง
• หลักสูตรครูสมาธิ เล่ม ๑–๓
• หลักสูตรครูสมาธิ ชั้นสูง
• หลักสูตรญาณสาสมาธิ
• หลักสูตรอุตตมสาสมาธิ
• ใต้สามัญสำนึก และงานธรรมะอื่น ๆ

• ๒๕๐๗ พระครูสัญญาบัตรชั้นเอก ที่ พระครูญาณวิริยะ
• ๒๕๑๐ พระราชาคณะชั้นสามัญ ที่ พระญาณวิริยาจารย์
• ๒๕๓๕ พระราชาคณะชั้นราช ที่ พระราชธรรมเจติยาจารย์
• ๒๕๔๕ พระราชาคณะชั้นเทพ ที่ พระเทพเจติยาจารย์
• ๒๕๕๓ พระราชาคณะชั้นธรรม ที่ พระธรรมมงคลญาณ
• ๒๕๖๒ เจ้าคณะรอง ชั้นหิรัญบัฏ ที่ พระพรหมมงคลญาณ
• ๒๕๖๓ สถาปนาเป็น สมเด็จพระญาณวชิโรดม (สมเด็จพระราชาคณะ)

สมเด็จพระญาณวชิโรดม พุทธาคมวิศิษฐ์ จิตตานุภาพพัฒนดิลก สาธกธรรมวิจิตร วิเทศศาสนกิจไพศาล วิปัสสนาญาณธุราทร ธรรมยุตติกคณิสสร บวรสังฆาราม คามวาสี อรัญวาสี

ตำแหน่งทางคณะสงฆ์: เจ้าอาวาสวัดธรรมมงคลฯ (ราว พ.ศ. ๒๕๐๖) · ประธานคณะสงฆ์ธรรมยุตในแคนาดา · พระอุปัชฌาย์ · รักษาการเจ้าอาวาสวัดศรีรัตนธรรมมาราม และวัดป่าเลิศธรรมนิมิต

จากผลงานด้านพระพุทธศาสนา การศึกษา และการพัฒนาสังคม หลวงพ่อได้รับปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์จากสถาบันชั้นนำจำนวนมาก อาทิ

• ๒๕๓๘ พัฒนบริหารศาสตรฯ — นิด้า (NIDA)
• ๒๕๔๕ ครุศาสตรฯ — ราชภัฏสวนสุนันทา
• ๒๕๔๕ ศาสนศาสตรฯ — มมร.
• ๒๕๕๐ ศิลปศาสตรฯ — ม.โยนก ลำปาง
• ๒๕๕๓ ศิลปศาสตรฯ — ราชภัฏเชียงราย
• ๒๕๕๕ พุทธศาสตรฯ — มจร.
• ๒๕๕๙ ปรัชญาฯ — ม.เชียงใหม่
• ๒๕๖๐ วิทยาการคอมพิวเตอร์ — สจล. ลาดกระบัง
• ๒๕๖๒ การศึกษาฯ — ม.พะเยา

รางวัลและเกียรติยศสำคัญ

• ๒๕๓๕ เสาเสมาธรรมจักรทองคำ
• ๒๕๔๑ "เพชรกรุงเทพ" ด้านศาสนา–การศึกษา
• ๒๕๔๘ Knight — Star of Italian Solidarity (อิตาลี)
• ๒๕๕๒ กาญจนเกียรติคุณ (สภาผู้แทนราษฎร)
• ๒๕๕๕ WFB Medal for Culture (พุทธศาสนิกสัมพันธ์แห่งโลก)

ปลายปี พ.ศ. ๒๕๖๓ หลวงพ่อวิริยังค์อาพาธด้วยโรคชรา จึงเข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลกรุงเทพ แม้คณะแพทย์จะรักษาและทำกายภาพบำบัดอย่างเต็มที่ แต่อาการได้ทรุดลงตามลำดับ

จนกระทั่งวันอังคารที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๖๓ เวลา ๐๗.๓๒ น. หลวงพ่อวิริยังค์มรณภาพอย่างสงบ สิริอายุได้ ๑๐๐ ปี ๑๑ เดือน ๑๕ วัน พรรษา ๘๐

พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานโกศมณฑป พระราชทานน้ำหลวงสรงศพ และพระราชทานเพลิงศพ ณ วัดธรรมมงคลเถาบุญญนนทวิหาร พร้อมทรงรับการบำเพ็ญกุศลไว้ในพระบรมราชานุเคราะห์ แสดงถึงพระมหากรุณาธิคุณและเกียรติยศสูงสุด